چین به دنبال خودکفایی کامل در AI؛ ساخت اکوسیستم مستقل
چین در اجلاس WAIC شانگهای اعلام کرد با هدف کاهش وابستگی به فناوریهای غربی، در حال ساخت اکوسیستمی کامل از جمله مدلهای متنباز، آموزش نیروی انسانی، و تولید تراشه در داخل است.
- برنامه و اهداف: رسیدن به ۷۰٪ خودکفایی تراشههای AI تا سال ۲۰۲۸.
- سرمایهگذاری میلیارد دلاری در زیرساخت، ایجاد برنامههای دانشگاهی فراوان و توسعه انرژی پاک برای مراکز داده.
- مدلهای بومی مانند DeepSeek همچنان سرآمد مدلهای متنباز جهانی شدهاند.
اهمیت:
این گام چین موجب تغییر موازنه ژئوپلیتیک AI شده و کشورهای مستعد را برای همکاری یا تأثیرپذیری بیشتر در این اکوسیستم مهیا میسازد.
جزئیات خبر و زمینه آن
در جریان “کنفرانس جهانی هوش مصنوعی ۲۰۲۵ (WAIC)” در شانگهای، نخستوزیر چین لی کیانگ پیشنهاد کرد، یک سازمان جهانی برای همکاری هوش مصنوعی تأسیس شود. این نهاد با هدف جلوگیری از انحصاری شدن توسعه AI توسط چند کشور یا شرکت، بر همکاری عادلانه و شفاف تأکید دارد.
چین این پیشنهاد را در تعامل و تقابل با رویکرد «AI اولویت آمریکا» معرفی کرد، و آن را راهی برای ایجاد فضای چندجانبه و منصفانه در حکمرانی فناوری AI دانست.
پیامدهای جهانی این پیشنهاد
- ایجاد بستری برای استانداردسازی تحقیق و توسعه، تقسیم عدد دسترسی به منابع محاسباتی و داده، و تدوین اخلاق و مقرره بینالمللی در AI.
- تضمین مشارکت کشورهای در حال توسعه و جلوگیری از انحصار فناوری در دست کشورهای قدرتمند.
- امکان ایجاد سازمانی مشابه سازمان بهداشت جهانی یا WIPO، با اولویتهای فناوری و اخلاقی در هوش مصنوعی.
اثرات بر ایران و فرصتهای مشارکت
فرصتها:
- عضوگیری ایران در سازمان جدید، امکان ورود به شبکه جهانی تحقیقات AI، مشارکت در تدوین استانداردها و دسترسی به منابع مشترک را فراهم میکند.
- کمک به کاهش تحریمها و تحمیل کمکهای فنی بینالمللی غیرمستقیم.
- پتانسیل برای مشارکت در پروژههای مشترک فناورانه و تبادل داده با سازمانهای مشابه دیگر کشورها.
چالشها:
- نیاز به سرمایهگذاری دولتی و ساختارهای حقوقی داخلی برای تعامل بینالمللی مؤثر.
- الزامات هماهنگسازی با قوانین ملی داده و حریم خصوصی.
- شرایط احتمالی GEOPOLITICAL فشار از کشورهای رقیب مانند آمریکا در صورت همراهی با شبکه چینمحور.
مدل حکمرانی پیشنهادی برای ایران در سازمان جهانی AI
یک چارچوب حکمرانی خاص ایران میتواند شامل موارد زیر باشد:
| لایه | جزئیات |
|---|---|
| نمایندگی رسمی | عضویت فعال در هیئت اجرایی یا کارگروههای تخصصی مانند ethics, computing infrastructure, data sharing |
| چارچوب قانونی داخلی | اصلاح مقررات داده و امنیت ملی، سامانه IP و Machine‑readable export |
| ظرفیتسازی داخلی | ایجاد مراکز تحقیقاتی AI با استانداردهای بینالمللی (مثلاً نسخه ایرانی WAIC یا آزمایشگاه اخلاق AI) |
| راهکار مشارکت حوزه خصوصی | همکاری شرکتهای داخلی با شبکه جهانی برای تبادل جوایز تحقیقاتی و تسهیلات توسعه |
| دیتابانک مشترک | طراحی معماری داده قابل همکاری با تأمین استاندارد حریم خصوصی و حفاظت از داده |
نتیجهگیری تحلیلی
پیشنهاد چین فرصتی استراتژیک برای کشورهای در حال توسعه و اقتصادهای نوظهور، از جمله ایران، تا وارد گفتگوهای بینالمللی هوش مصنوعی شوند. با ایجاد چارچوب حاکمیتی مناسب، ایران میتواند:
- به هسته تصمیمگیری درباره سیاستهای جهانی AI متصل شود.
- ظرفیت فناوری داخلی را ارتقا دهد.
- تعاملات علمی و اقتصادی جدید با نهادهای بینالمللی شکل دهد.
پیشنویس طرح ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران (نسخه ۱.۰)
۱. چشمانداز (Vision)
ایران تا سال ۲۰۳۰ به یکی از ۱۰ کشور پیشرو در توسعه و بهرهبرداری از هوش مصنوعی در جهان تبدیل شود، با محوریت حکمرانی دادهمحور، توسعه پایدار، و ارتقاء کیفیت زندگی ایرانیان.
۲. اهداف راهبردی (Strategic Goals)
| هدف | شرح |
|---|---|
| ۱ | دستیابی به سهم ۲.۵٪ از GDP از طریق صنایع مبتنی بر AI تا سال ۲۰۳۰ |
| ۲ | تربیت ۵۰,۰۰۰ متخصص در حوزه AI از طریق دانشگاهها و پلتفرمهای بومی |
| ۳ | ایجاد حداقل ۱۰۰ شرکت دانشبنیان AI با توان صادراتی |
| ۴ | استقرار AI در بخشهای کلیدی: سلامت، کشاورزی، انرژی، حملونقل، آموزش |
| ۵ | تعریف استانداردهای بومی اخلاق، شفافیت، و حکمرانی AI |
۳. چارچوب مشارکت بینالمللی (International Cooperation Framework)
✅ عضویت فعال در ائتلاف جهانی AI به پیشنهاد چین (World AI Cooperation Organization – WAICO)
✅ مشارکت در تعریف استانداردهای جهانی اخلاق AI با همکاری یونسکو، OECD و کشورهایی مانند برزیل، هند، اندونزی
✅ ایجاد “اتاق فکر مشترک” با کشورهای غرب آسیا و آسیای میانه برای تبادل الگوریتمها، دادهها و مدلهای بومیشده
✅ مشارکت در پروژههای آزمایشی سازمان ملل متحد برای AI در کاهش تغییرات اقلیمی و مدیریت بحران
۴. حوزههای اولویتدار داخلی
| حوزه | نمونه کاربردها |
|---|---|
| سلامت | تشخیص بیماری از طریق تصویر، چتبات پزشکی بومی، مدیریت پرونده سلامت دیجیتال |
| کشاورزی | تحلیل دادههای اقلیمی، پیشبینی بازده، کاهش مصرف آب با یادگیری ماشین |
| آموزش | معلم هوشمند، پلتفرم آزمونساز خودکار، شخصیسازی یادگیری برای دانشآموزان ایرانی |
| حملونقل | مسیریابی هوشمند، تشخیص پلاک با AI، مدیریت ناوگان حملونقل عمومی |
| امنیت سایبری | تحلیل دادههای لاگ، تشخیص نفوذ با الگوریتمهای ML بومی |
۵. طراحی ساختار حکمرانی ملی AI
- شورای عالی هوش مصنوعی ایران با ریاست معاون اول رئیسجمهور
- کمیتههای تخصصی: حقوقی-اخلاقی، آموزش، امنیت، اقتصاد، دیپلماسی فناوری
- مرکز رصد و سنجش شاخصهای AI ملی زیر نظر مرکز آمار ایران
۶. بودجه و تأمین مالی
| منبع | مقدار (تخمینی تا ۲۰۳۰) |
|---|---|
| بودجه عمومی کشور | ۱۵,۰۰۰ میلیارد تومان |
| مشارکت بخش خصوصی | ۲۵,۰۰۰ میلیارد تومان |
| سرمایهگذاری بینالمللی | تا ۳۰۰ میلیون دلار (در قالب پروژه مشترک، همکاری با بانک توسعه آسیا و سازمان همکاری شانگهای) |
۷. طراحی MVP (محصول اولیه قابل ارائه) در حوزه موبایل
عنوان پروژه: “یارای هوشمند” – بازی تعاملی برای آموزش و ارتقاء سواد دیجیتال نسل نوجوان
فناوری: ترکیب LLM بومی + گرافیک موبایل با موتور Unity + تعامل زبانی فارسی
ویژگیها: دیالوگ تعاملی، حل معما، یادگیری تدریجی، امتیازدهی و شخصیسازی مسیر کاربر
هدف: تست مدلهای NLP فارسی و افزایش تعامل AI با کاربران در فضای بومی
۸. پیشنهاد به مجامع بینالمللی (WAICO و سایرین)
- مشارکت ایران در تدوین «منشور جهانی استفاده اخلاقی از AI» با محوریت عدالت دادهای
- ارائه مدل حکمرانی بومی (AI Halal) در کشورهای اسلامی
- همکاری در پروژههای منطقهای با محوریت زبان فارسی، عربی، ترکی، کردی، اردو در LLMها
- میزبانی رویداد سالانه «Persian AI Summit» در تهران
پیوست: فرصتها و تهدیدها
| فرصت | تهدید |
|---|---|
| ظرفیت بالای جوانان متخصص | تحریمهای تکنولوژیک |
| بازار مصرف بزرگ برای تست فناوریها | فرار مغزها و نبود زیرساخت ابری مناسب |
| روابط دیپلماتیک با شرق (چین، روسیه) | نبود هماهنگی نهادی میان نهادهای داخلی |
