گروه BRICS خواستار حفاظت در برابر استفاده غیرمجاز هوش مصنوعی شد

در سند مشترک رهبران اجلاس BRICS، توجه ویژه‌ای به موضوع حفاظت حقوق داده و جلوگیری از سوءاستفاده از هوش مصنوعی شده است. این بیانیه از کشورها خواست تا قوانین و چارچوب‌هایی ایجاد کنند که مانع جمع‌آوری خودسرانه داده‌ها و تضمین دریافت عادلانه حقوق مولفان و تولیدکنندگان محتوا در فرآیند آموزش AI شود.

در سخنرانی رئیس‌جمهور لوئیس ایناسیو لولا دا سیلوا نیز تاکید شد: «هوش مصنوعی نباید امتیازی برای برخی باشد، یا ابزاری برای دستکاری توسط ثروتمندان.»

جزئیات کلیدی محتوا

اصول و راهبرد اعلام‌شده

در چارچوب اعلامیه رسمی (Leaders’ Declaration on Global Governance of AI)، کشورهای BRICS به دنبال:

• دسترسی برابر و منصفانه به تکنولوژی AI برای همه کشورها
• حفظ حاکمیت داده‌ای و تقویت مناسبات قانونی در حیطه داده‌هایی که AI از آن استفاده می‌کند
• ایجاد سازوکارهایی برای پرداخت عادلانه به تولیدکنندگان محتوا در فرآیند آموزش مدل‌های AI

اشاره‌ به نگرانی‌های اکوسیستم AI

• نگرانی درباره نگهداری داده‌های عظیم بدون مجوز توسط شرکت‌های بزرگ فناوری
• تاکید بر اینکه شرکت‌های آمریکایی غالباً از پرداخت هزینه استفاده از داده‌های آموزش AI اجتناب کرده‌اند، که این باعث ناعادلانه شدن مزایای AI شده است
• درخواست برای ایجاد سازوکارهای شفافیت، پاسخگویی و بازرسی از استفاده AI در داخل جوامع توسعه‌یافته و در حال توسعه

تحلیل و پیامدهای استراتژیک

۱. موضع قدرتمند Global South

BRICS با این بیانیه تلاش می‌کند فرایند حکمرانی AI را از تمرکز بر کشورهای توسعه‌یافته به سمت رویکردی چندجانبه و منصفانه سوق دهد؛ خصوصاً برای کشورهایی که زیرساخت یا سرمایه اولیه کمتری دارند. برگزاری اجلاس تحت شعار «AI برای همه» نمایانگر موضع استراتژیک این بلوک است.

۲. تمرکز بر مالکیت فکری و داده

از WIPO تا نهادهای IP در داخل BRICS، تاکید شده که استفاده از آثار محتوایی برای آموزش هوش مصنوعی باید با احترام به حقوق مالکیت فکری و با پرداخت مناسب انجام شود. این موضوع از جمله اولویت‌های اعلام‌شده است.

۳. تشکیل سازوکار علمی و حقوقی هماهنگ

BRICS در سند خود پیشنهاد ایجاد گروه‌های کاری مشترک درباره اخلاق AI، استانداردخود گزارش‌گری داده، و بررسی پیامدهای اجتماعی–اقتصادی را داده‌ است. این اقدامات در تعامل با UN و نهادهای مانند STI و BIFN دنبال خواهد شد.

جمع‌بندی تحلیلی

• BRICS اولین بلوکی است که در اجلاس رسمی رهبران، بیانیه‌ای جامع درباره حفاظت از داده‌ها و منع سوءاستفاده AI منتشر کرده—تمرکزی تازه در عرصه حکمرانی جهانی.
• تاکید بر تساوی توسعه AI و عدالت دیجیتال، پیامی روشن به دنیای فناوری و سیاست است: فناوری نباید ابزاری برتری‌طلبانه باشد.
• این بیانیه می‌تواند زمینه‌ساز ساخت چارچوب قانونی و همکاری یکپارچه بین کشورهای Global South و هم‌زمان مقابله با سلطه فناوری‌های غربی باشد.

۱. تحلیل نحوه اجرای اصول BRICS در سیاست داخلی کشورها

الف. اصول مشترک مورد تاکید

بیانیه BRICS خواستار:

• حاکمیت داده‌ای ملی
• شفافیت در آموزش مدل‌های AI
• حفاظت از حقوق مالکیت فکری در برابر استخراج غیرمجاز داده‌ها
• عدالت در دسترسی به فناوری

ب. شیوه‌های پیاده‌سازی در سیاست داخلی

نتیجه: اجرای اصول BRICS درون کشورها با سرعت و شدت متفاوتی رخ می‌دهد و نیازمند توازن بین توسعه فناوری، حمایت از تولید محتوا و نظارت هوشمندانه است.

۲. نقش WIPO و IP BRICS در حفاظت از حقوق نویسندگان و تولیدکنندگان فرهنگی

WIPO (سازمان جهانی مالکیت فکری)

• مأموریت: تدوین استانداردهای جهانی برای حقوق مالکیت فکری (IP)
• در حوزه AI:
  • انتشار راهنماهای اخلاقی برای استفاده از آثار دارای کپی‌رایت در آموزش مدل‌های زبانی
  • پیشنهاد «قراردادهای مجوز استاندارد» برای استفاده از داده‌های فرهنگی
  • پیشنهاد ایجاد بانک جهانی آثار مجاز برای آموزش AI که سازندگان در آن ثبت می‌شوند و پاداش دریافت می‌کنند.

IP BRICS

• نهادی همکاری‌محور میان دفاتر ثبت اختراعات/کپی‌رایت کشورهای عضو BRICS
• اقدامات:
  • اشتراک‌گذاری پایگاه‌های داده ثبت‌شده
  • تدوین استانداردهای مشترک حفاظت از داده و محتوا در بستر AI
  • پیشنهاد “ثبت‌نام اختیاری محتوا برای مدل‌های آموزشی” که مدل‌ها مجبورند منابع آموزشی خود را از آن استخراج کنند (مانند «training-safe content registry»)

۳. نمونه‌سازی عملی از سازوکارهای پرداخت به محتواسازان

مدل پیشنهادی: Regulated AI Royalty System (RARS)

گام ۱: ایجاد “Registry of Licensed Training Content (RLTC)”

• سازندگان محتوا (نویسندگان، هنرمندان، برنامه‌نویسان) آثار خود را در یک پلتفرم ملی یا منطقه‌ای ثبت می‌کنند.
• آثار دارای شناسه دیجیتال منحصربه‌فرد (hash ID) می‌شوند.

گام ۲: الزام مدل‌های AI به گزارش‌گیری شفاف

• شرکت‌هایی که مدل زبان یا بینایی توسعه می‌دهند باید گزارش دهند که از چه آثار/داده‌هایی برای آموزش استفاده شده است (مثلاً شبیه مدل «nutrition label» برای مواد غذایی).

گام ۳: محاسبه نرخ حق‌الزحمه (royalty)

• محتوایی که در مدل استفاده شده بسته به نوع اثر، میزان تکرار در دیتاست، و موفقیت مدل، درصدی از درآمد مدل را شامل می‌شود.
• نرخ پیشنهادی می‌تواند به‌صورت پلکانی باشد (مثلاً ۰٫۰۱٪ از درآمد مدل برای هر ۱۰ هزار بار نمایش محتوا در دیتاست آموزشی).

گام ۴: تخصیص درآمد و پلتفرم شفاف‌سازی

• پرداخت از طریق قرارداد هوشمند یا سیستم بانکی به حساب محتواساز.
• کاربران می‌توانند با مشاهده داشبورد ببینند محتوای‌شان چقدر درآمد ایجاد کرده است.

الگوهایی مانند Spawning.ai، یا پلتفرم‌های گواهی دیجیتال مانند Fairly Trained نمونه‌های ابتدایی این مسیر هستند.

جمع‌بندی نهایی

• سیاست داخلی کشورها باید با تمرکز بر شفاف‌سازی، حفاظت داده‌ها و حمایت از سازندگان محتوا تقویت شود.
• WIPO و IP BRICS می‌توانند بستری منسجم برای تبادل داده‌های مجاز ایجاد کنند و زیرساخت قانونی برای حقوق دیجیتال فراهم نمایند.
• سازوکار پرداخت به محتواسازان نیازمند یک سیستم شفاف و نظارت‌پذیر است تا اعتماد عمومی به AI حفظ شود و همزمان عدالت دیجیتال نیز پیاده شود.

طرح اجرایی سیستم «پرداخت حق‌الزحمه به محتواسازان» در آموزش مدل‌های هوش مصنوعی (RARS-IR)

هدف کلی:

ایجاد چارچوبی قانونی، فنی و اقتصادی برای حفاظت از حقوق مؤلفان، تولیدکنندگان محتوا و صاحبان آثار در برابر استفاده بدون مجوز در آموزش مدل‌های زبان و تصویر هوش مصنوعی در ایران.

مراحل اجرای طرح RARS-IR

مرحله ۱: تشکیل نهاد راهبری ملی

نهاد مسئول:
«مرکز مالکیت فکری هوش مصنوعی ایران» تحت نظارت مشترک:

• مرکز ملی فضای مجازی
• وزارت ارشاد
• وزارت ارتباطات
• قوه قضاییه (برای مسائل حقوقی)

وظایف:

• تدوین آیین‌نامه بهره‌برداری از آثار در آموزش AI
• ایجاد استانداردهای فنی برای شناسایی و ثبت محتوا
• مدیریت قراردادها و اختلافات بین شرکت‌های هوش مصنوعی و تولیدکنندگان محتوا

مرحله ۲: راه‌اندازی «سامانه ملی ثبت آثار دیجیتال (SANAAD)»

ویژگی‌ها:

• ثبت آثار دیجیتال (متن، تصویر، ویدیو، صدا، کد، نقشه و…) توسط نویسندگان و هنرمندان
• دریافت شناسه یکتا (hash + watermark + QR)
• امکان تنظیم مجوز استفاده در مدل‌های هوش مصنوعی (رایگان، تجاری، غیرمجاز)
• اتصال به قراردادهای هوشمند برای پرداخت خودکار در فاز بعد

مشابه داخلی: سامانۀ ثبت آثار هنری وزارت ارشاد
توسعه‌یافته: اضافه‌شدن API و پنل مخصوص شرکت‌های AI

مرحله ۳: الزام به شفاف‌سازی منابع آموزش مدل‌ها

الزام قانونی برای شرکت‌های فعال در توسعه هوش مصنوعی:

• انتشار گزارش عمومی «پروفایل آموزش مدل» (Model Transparency Card)
• ثبت مدل و دیتاست در سامانه سنااد
• تطبیق منابع با پایگاه آثار مجاز
• جریمه برای استفاده بدون ثبت و مجوز

✅ نمونه: در صورت استفاده از ۵۰۰ مقاله ثبت‌شده در سنااد، مدل ملزم به پرداخت سهم محتواسازان است.

مرحله ۴: محاسبه و پرداخت حق‌الزحمه (royalty)

الگوریتم تعیین سهم درآمد:

1. تعداد دفعات استفاده از اثر در آموزش (frequency in dataset)
2. وزن اثر نسبت به سایر منابع (weight based on impact or tokens)
3. درآمد سالانه مدل/سرویس (مثلاً فروش API، SaaS، اشتراک ماهانه)

فرمول پیشنهادی:

حق‌الزحمه سالانه = (درآمد مدل) × (ضریب اثر محتوا) × (درصد توافق‌شده)

مثال:

• درآمد مدل ChatIR سالانه ۵ میلیارد تومان
• محتواهای ثبت‌شده در آن سهمی معادل ۸٪ آموزش را دارند
• سهم پرداختی سالانه = ۴۰۰ میلیون تومان میان محتواسازان توزیع می‌شود.

مرحله ۵: داشبورد شفاف برای کاربران و تولیدکنندگان

ویژگی‌ها:

• مشاهده میزان استفاده از اثر
• پیگیری تسویه حساب‌ها
• امکان مشاهده تاریخچه و نسخه‌های مدل‌هایی که از محتوا استفاده کرده‌اند
• ارائه API برای پلتفرم‌های داخلی مانند «فراخوان»، «باهم»، «شاهکار»، «داناکتاب»، «ایرانداک»، و «گنج»

ابزارها و پیش‌نیازهای فنی

مزایای طرح RARS-IR

چالش‌ها و راه‌حل‌های پیشنهادی

جمع‌بندی

RARS-IR یک مدل بومی‌سازی‌شده و عملیاتی برای ایران است که می‌تواند:

• از محتوای ملی و زحمت تولیدکنندگان آن حفاظت کند
• درآمد منصفانه برای افراد خلاق ایجاد کند
• به شرکت‌های هوش مصنوعی مسیر قانونی و مطمئن بدهد
• و ساختار مالکیت فکری را با فناوری همسو نماید