اجرای گام بعدی قانون AI اتحادیه اروپا در رابطه با مدل‌های GPAI

• از ۲ آگوست ۲۰۲۵، شرکت‌هایی که مدل‌های هوش مصنوعی عمومی ارائه می‌دهند (مثل ChatGPT‑۵، Claude، Gemini) باید استانداردهای جدید را رعایت کنند:
  • مستندسازی فنی و داده‌ها (Training Data Summaries)
  • هزینه مصرف انرژی و ریسک‌سنجی پسا‌بازاری
  • مطابقت با اصول حاکمیت و گزارش‌دهی به نهادهای ملی و اتحادیه‌ای
• دوره گذار تا ۲ آگوست ۲۰۲۶ در نظر گرفته شده تا شرکت‌ها فرصت تطبیق داشته باشند.

تحلیل:

• این قانون می‌تواند به استاندارد جهانی تبدیل شود؛ شرکت‌هایی مثل ایران برای صادرات AI باید از ابتدا به این الزامات توجه کنند.
• پلتفرم‌های IA ایرانی (مانند هوما AI یا Qwen فارسی) که قصد تعامل با بازار اروپا را دارند، باید زیرساخت مناسب برای گزارش‌دهی انرژی و داده را فراهم کنند.

اجرای گام بعدی قانون AI اتحادیه اروپا در رابطه با مدل‌های GPAI

چه تغییراتی از ۲ اوت ۲۰۲۵ اجرا می‌شود؟

• طبق زمان‌بندی قطعی اتحادیه اروپا، الزامات مرتبط با مدل‌های GPAI شامل گزارش‌گیری، شفاف‌سازی الگوریتم، شرح داده‌های آموزشی، و رعایت حقوق نشر از ۲ اوت ۲۰۲۵ الزامی می‌شود.
• علاوه بر این، مقررات مربوط به ساختار حاکمیتی ملی و اتحادیه‌ای نیز لازم‌الاجرا می‌شود.
• جریمه‌های احتمالی برای عدم انطباق شامل سقف مالیاتی تا ۳۵ میلیون یورو یا ۷٪ از گردش مالی جهانی خواهد بود.

ابزارهای حمایتی و راهنمای کلیدهایی برای انطباق

▪ Code of Practice for GPAI

• منتشر شده در ۱۰ ژوئیه ۲۰۲۵، یک چارچوب داوطلبانه برای کمک به انطباق شفاف، حقوق نشر و ایمنی سیستم‌های GPAI است. شرکت‌هایی نظیر گوگل، OpenAI و Mistral آن را امضا کرده‌اند، اما Meta از امضا خودداری کرده است.

▪ Guidelines on Scope

• راهنمایی منتشرشده در ۱۸ ژوئیه، دامنه، تعاریف قانونی و مراحل اجرایی برای شناسایی دقیق مدل‌های GPAI را مشخص می‌کند.

▪ Template for Public Summary of Training Data

• الزامی برای پرکردن فرم خلاصه عمومی داده‌های آموزشی به‌منظور شفاف‌سازی زنجیره داده مدل‌هاست.

چه کسانی باید انطباق داشته باشند؟

• ارائه‌دهندگان مدل‌های عمومی مانند ChatGPT، Gemini، Claude و شرکت‌هایی که این مدل‌ها را در بازار اروپا عرضه می‌کنند، مشمول قوانین جدید خواهند بود.
• حتی مدل‌های منبع‌باز نیز ملزم‌اند سیاست‌های حقوق نشر و شفاف‌سازی داده‌ها را لحاظ کنند.

ریسک‌ها و تأثیرات محتمل

• عدم انطباق از ۲ اوت ۲۰۲۶ قابل پیگیری قضایی است؛ جریمه مالی ممکن است براساس گردش مالی جهانی نیز اعمال شود.
• گروه‌هایی مانند شرکت‌های بزرگ فناوری و برخی دولت‌های اروپایی نگرانی‌هایی درباره تأخیر و پیچیدگی‌های اجرای مقررات داشته‌اند، اما کمیسیون عقب‌نشینی نکرده است.

جدول خلاصه الزامات GPAI

پیامدهای جهانی و منطقه‌ای

• این مقررات به سرعت به استانداردی جهانی برای جامعه AI تبدیل می‌شوند و شرکت‌هایی که در اروپا فعالیت دارند، باید با آن همسو شوند.
• ریسک غیرقانونی بودن مدل‌هایی که بدون رعایت AI Act در اروپا عرضه شوند، بالا خواهد بود.

پیامدها برای ایران

• شرکت‌ها و استارتاپ‌هایی که قصد ورود یا ارائه خدمات AI در بازار اروپا یا کاربران اروپایی را دارند، باید سیستم‌های GPAI خود را از الان آماده انطباق کنند.
• ایران می‌تواند با تطبیق چارچوب بومی نظارتی GPAI در قوانین داخلی، گام موثرتری در رقابت جهانی بردارد.

جمع‌بندی تحلیلی نهایی

• از ۲ اوت ۲۰۲۵ بخش عمده‌ای از مقررات GPAI قانون AI اتحادیه اروپا اجباری خواهد شد.
• ابزارهایی مانند “Code of Practice”، راهنماها و قالب‌های شفاف‌سازی منتشر شده‌اند تا انطباق را تسهیل کنند.
• شرکت‌های GPAI سازنده یا deployer، ملزم به انطباق، مستندسازی و خوداظهاری هستند.
• ایران برای حضور مؤثر در بازارهای جهانی AI باید به‌روزرسانی مقررات داخلی و آماده‌سازی شرکت‌ها در راستای انطباق با این استاندارد بپردازد.

معرفی GPAI چیست؟

• GPAI (Global Partnership on Artificial Intelligence) یک ابتکار بین‌المللی چندذینفعه است که در ژوئن ۲۰۲۰ توسط کانادا و فرانسه شکل گرفت با هدف ترویج توسعه مسئولانه هوش مصنوعی بر اساس ارزش‌هایی مانند حقوق بشر، شمول اجتماعی و نوآوری اقتصادی.
• دارای ۲۹ عضو از کشورهای توسعه‌یافته و بازار در حال ظهور است، که از جمله شامل اتحادیه اروپا، هند،، ترکیه، برزیل و کره جنوبی می‌شود.
• دبیرخانه آن در OECD (پاریس و مونترآل) مستقر است و فعالیت‌ها در قالب ۴ گروه کاری: AI مسئولانه، حکمرانی داده، آینده کار و نوآوری انجام می‌شود.

تکالیف مدل‌های GPAI بر مبنای قانون AI اتحادیه اروپا از ۲ اوت ۲۰۲۵

الزامات کلیدی:

• تمامی ارائه‌دهندگان مدل‌های GPAI باید تا ۲ اوت ۲۰۲۵ اطلاع‌رسانی فنی، ارزیابی ریسک، شفافیت، نظارت انسانی و مستندسازی تولید و تست را فراهم کنند.
• مدل‌هایی که قبل از تاریخ اعلام‌شده منتشر شده‌اند، یک دوره انتقالی تا ۲ اوت ۲۰۲۷ برای انطباق دارند.
• انتشار کد رفتار GPAI به شرکت‌ها امکان کاهش جرایم اداری (تا €۱۵ میلیون یا ۳٪ فروش جهانی) و اطمینان حقوقی بیشتر می‌دهد.
• مدل‌هایی با تمرین بالا (بیش از ۱۰²³ FLOP در آموزش) و قابلیت انجام گسترده وظایف به‌عنوان GPAI شناخته می‌شوند.

اهمیت GPAI و درس‌هایی برای ایران

مزایا:

• هم‌راستایی با استاندارد جهانی AI و تسهیل دسترسی به بازارهای بین‌المللی.
• الگوبرداری از چارچوب‌های شفاف، مستندسازی و ارزیابی ریسک برای توسعه داخلی.
• مشارکت در گروه‌های کاری مانند AI مسئولانه، فناوری و تجارت هوشمند، سلامت دیجیتال، مهمان‌پذیری و آینده کار.

چالش‌ها:

• الزامات قانونی سنگین در مستندسازی و ارزیابی ریسک.
• لزوم داوری حقوقی برای پشتیبانی صادرات مدل‌ها به EU.
• نیاز به حضور مستقل در سالنت‌های مدیریتی GPAI برای کسب سهم تصمیم‌گیری.

پیشنهاد مشارکت ایران و مدل حکمرانی متناظر

الف) مراحل پیوستن ایران:

1. تقاضای رسمی عضویت GPAI به دولت کانادا یا فرانسه (بنیان‌گذاران).
2. اعلام تعهد به اصول OECD.AI مانند رعایت حقوق بشر، تنوع و شفافیت gpai.ai.
3. انتخاب نماینده ملی برای گروه Steering Committee.

ب) مدل حکمرانی داخلی پیشنهادی:

ج) منطق اجرایی:

• ایران می‌تواند در گروه‌های Data Governance و AI Responsible مشارکت فعال داشته باشد.
• مدل‌هایی مانند «ChatGPT فارسی» یا AI مولد با حجم FLOP بالا، نیازمند رعایت مقررات GPAI EU هستند، لذا سندهای اداری، فنی و گزارشات فنی باید استاندارد باشند.

جمع‌بندی تحلیلی

1. GPAI فاز جدیدی از حاکمیت بین‌المللی AI است که ابزار تحقق اصول ارزش‌های انسانی را فراهم می‌کند.
2. اجرای مقررات AI Act در اتحادیه اروپا، تمرینی عملی است که ایران می‌تواند از آن استفاده کند—خصوصاً در صادرات AI و ساخت چارچوب‌های انطباق.
3. مشارکت فعال ایران در GPAI فرصت ایجاد موقعیت منطقه‌ای در حکمرانی فناوری را فراهم می‌آورد، به شرط طراحی مدل حکمرانی مناسب متناسب با ظرفیت داخلی.